روز ملی دریای خزر؛ نگاهی به ابعاد ژئوپلیتیکی و راهبردی در شکل دادن

دریای خزر به‌عنوان یک پهنه آبی راهبردی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل دادن به روابط پنج کشور حاشیه خود در زمینه‌های مختلف ایفا می‌کند.

خبرگزاری میزان -

محسن پاک‌آیین، دیپلمات پیشین و کارشناس مسائل بین‌الملل طی یادداشتی برای میزان به مناسبت، ۲۱ مرداد ماه، روز ملی دریای خزر به تشریح ابعاد و اهمیت آن برای کشورمان پرداخت.

متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

روز ۲۱ مرداد به‌عنوان روز دریای خزر آشکار شده و کشورهای ساحلی این دریا یعنی ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان معمولا این روز را گرامی می‌دارند و با برگزاری میزگرد‌ها و همایش‌ها در رابطه با اهمیت دریای خزر مواضعی را اعلام و سعی می‌کنند که اهمیت این دریا را یادآور شوند.

دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین دریای بسته جهان اهمیت زیادی به‌ویژه با وجود آبزیان متنوع در این دریا و از سوی دیگر موقعیت خاص ژئوپلیتیک برای کشتیرانی و ایجاد ارتباط بین ۵ کشور دارد که برخی از این کشور‌ها مانند ترکمنستان، قزاقستان و جمهوری آذربایجان به غیر از دریای خزر راه آبی دیگری ندارند و لذا این دریا برای آن‌ها بسیار اهمیت دارد؛ اهمیت ژئوپلیتیکی برای حمل‌ونقل و ترانزیت در دریای خزر بسیار مهم است و از سوی دیگر وجود آبزیان متعدد و متنوع، این‌ها باعث شده که توجه خاصی به حفظ محیط زیست دریای خزر شود و یکی از دلایل نامیدن روز دریای خزر همین است که توجه کشور‌های مختلف به تلاش برای حفظ محیط زیست این دریاچه معطوف شود؛ به‌ویژه بعد از اکتشاف نفت و اینکه کشور‌هایی مانند جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، روسیه و قزاقستان بخشی از منابع ارزی خود را به دلیل وجود چاه‌های نفتی و سرمایه‌گذاری که انجام دادند، استحصال می‌کنند.

با وجود فوایدی که نفت دارد در کنار آن برای محیط زیست مضراتی هم دارد و آن هم جاری شدن ضایعات نفتی به داخل این دریا است که باید کشور‌های مختلف برای اینکه با این وضعیت و دفع ضایعات سرمایه‌گذاری کنند و این امر در دستور کار قرار گیرد.

در میان کشور‌های ساحلی دریای خزر، جمهوری آذربایجان به دلیل اینکه عمق دست یافتن به نفت در سواحل آن بسیار کم است به همین دلیل میزان ورود ضایعات نفتی در دریای خزر در این کشور بیشتر است و دیگر کشور‌ها حاضر هستند سرمایه‌گذاری خوبی با این کشور انجام داده و نسبت به سال‌های گذشته وضعیت محیط زیست در اطراف و در سواحل جمهوری آذربایجان بهتر شده، اما کماکان نیاز است که به این مسئله توجه شود؛ در ادامه کشور‌های دیگری که از آنها نام برده شد.

غیر از مسئله ماهیگیری، کشتیرانی و بحث محیط زیست، محور مهمی که درباره دریای خزر وجود دارد حفظ امنیت این دریا است که هر پنج کشور متفق‌القول سندی را امضا کردند دال بر اینکه دریای خزر نبایست نظامی شود و به یک منطقه برای رقابت‌های قدرت‌های بزرگ تبدیل شود و به لحاظ امنیتی هم حتما باید با تروریسم و جرایم سازمان‌یافته در این دریا مقابله شود و کشور‌های منطقه نسبت به این مبحث توجه دارند و به اهمیت آن واقف هستند.

نکته دیگر این است که در دریای خزر یکی از اتفاق‌های مثبت که می‌تواند رخ دهد همکاری‌های تجاری و بازرگانی بین کشور‌های ساحلی است به دلیل اینکه در میان این پنج کشور، کشور‌های تولید و صادر کننده مانند ایران و روسیه وجود دارند و سه کشور دیگر پس از استقلال به‌سرعت به‌سوی توسعه‌یافتگی حرکت کردند و به دنبال ساخت‌و‌ساز هستند و به همین دلیل نیازمند زیرساخت‌های لازم در این زمینه هستند و در ادامه در رابطه با مواد غذایی به‌ویژه مسکو به واردات مواد غذایی و محصولات بهداشتی و دیگر اقلام از ایران توجه دارد و همکاری‌های بازرگانی بین پنج کشور در حوزه صادرات و واردات بسیار اهمیت دارد که خوشبختانه بخش‌های خصوصی در این سه کشور همکاری‌های خوبی را در این زمینه انجام می‌دهند.

ارتباط خوبی در این زمینه طی سال‌های اخیر شکل گرفته و هر ساله معمولاً چندین همایش در این کشور‌ها برگزار می‌شود و سعی می‌شود با دادن مشوق‌هایی به بخش خصوصی توسط دولت‌ها و علاوه بر این رفع موانعی مانند تعرفه‌های گمرکی یا طولانی شدن مباحث مرتبط با گمرک و یا استاندار، کار‌هایی انجام شود که بخش خصوصی بتواند با انگیزه بیشتری فعالیت خود را دنبال کند.

با توجه به اوضاع فعلی منطقه و جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و انسداد تنگه هرمز به دلیل شرارت‌های آمریکا، به‌طور طبیعی اهمیت دریای خزر برای ارتباطات اقتصادی بیشتر شدن پیدا کرده و به همین دلیل کشور‌های این منطقه و به‌ویژه ایران اهمیت بیشتری برای همکاری‌های اقتصادی در حاشیه این دریا قائل هستند.

خوشبختانه خط راه‌آهن رشت به کاسپین که حدود دو سال پیش آغاز به کار کرد، بندر انزلی یا بندر کاسپین در حوزه انزلی را از طریق ریل به بندرعباس متصل کرد و به همین دلیل کشور‌های ساحلی دریای خزر با یک حمل و نقل ترکیبی کالاهای خود را به بندر کاسپین می‌آورند و از کاسپین هم با قطار به بندرعباس و جا‌های دیگر در ایران یا از مسیری از ترکیه به طرف اروپا صادر می‌کنند.

همین مسیر برا‌ی واردات هم مورد استفاده قرار می‌گیرد در عین حال بندر امیرآباد ایران هم فعال است و از این بندر هم با کامیون کالا‌ها به مناطق مختلف حمل می‌شود.

این امر خود به خود به‌طور طبیعی باعث رونق بازرگانی و تجارت در دریای خزر شده و در مجموع دریای خزر برای ایران و کشور‌های ساحلی آن فراتر از یک حوزه آبی بوده و بخشی از جغرافی هویت و مناسبات ملت‌های پیرامون خود را شکل می‌دهد و نه تنها فقط مسیر ارتباط و تجارت بلکه بستری برای رفت و آمد انسان‌ها، انتقال فرهنگ‌ها، شکل‌گیری مناسبات اجتماعی، گسترش تعامل بین مردم از طریق گردشگری بوده و آثار و فواید جانبی زیادی را می‌توان در این رابطه مطرح کرد.

به دلیل اینکه دو کشور ایران و روسیه از قدیم در حاشیه دریای خزر قرار داشتند و بعد از فروپاشی شوروی سابق، سه کشور دیگر به این‌ها اضافه شد طبیعی است که اختلاف دیدگاه و تفاوت در اولویت ملی و اولویت‌های آن‌ها وجود دارد و با توجه به اهمیت آب‌های سرزمینی که مرتبط با تمامیت ارضی کشور‌ها است ضرورت گفت‌و‌گو و همکاری میان این کشورها را ایجاد کرده که خوشبختانه این اتفاق افتاده و در نهایت هم منجر به امضای کنوانسیون حقوقی دریایی خزر در سال ۱۳۹۷ شده که در مجالس چهار کشور تبدیل به قانون شده و با قانونی شدن آن در مجلس شورای اسلامی، هر پنج کشور می‌توانند طبق مفاد مطرح شده به‌صورت قانونمند تعاملات خود را در حوزه‌های محیط زیست، امنیت، غیرنظامی بودن دریای خزر، ماهیگیری و کشتیرانی دنبال کنند.

در بخش بستر و زیربستر و تعیین خطوط مبدا، کنوانسیون دریای خزر سکوت کرده و این اجازه داده شده که کشور‌های حاشیه دریای خزر از طریق گفت‌و‌گو و به‌صورت دو جانبه یا چند جانبه در این ارتباط تصمیم بگیرند و به برآیند برسند و همکاری‌های مشترک خود را در این زمینه دنبال کنند.

در مجموع مسئولیت مشترک کشور‌های دریای خزر نه‌تنها حفاظت از یک دریا است بلکه باعث می‌شود که منافع ملی و میراث مشترک فرهنگی و هویتی هم نه‌تنها حفظ شود بلکه برای نسل‌های آینده هم باقی بماند و امیدواریم که در آینده شاهد ارتباطات بیشتر کشور‌های حاشیه دریای خزر با یکدیگر باشیم.

جمهوری اسلامی ایران ارتباط با کشور‌های همسایه را در اولویت خود قرار داده و با کشور‌های روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان روابط بسیار خوبی دارد که دریای خزر یکی از پشتوانه‌های مهم تقویت این روابط است.